تبليغ

پژوهشهای قرآنی، شماره 44 ، ص6 ـ 25 (ترجمه‌پذیری قرآن میان نفی و اثبات/ دکتر شهره شاهسوندی).

عنوان بحث: ترجمه پذیری و ترجمه ناپذیری قرآن مجید

دیدگاه‌ها:

1. متقدمان؛ 2. متأخّران. 1) قرآن را می‌شود ترجمه کرد. 2) ترجمة قرآن ممکن نیست و حرام است.

نکته: این مقاله فقط از منظر زبانی به موضوع نگاه می‌کند نه از جنبة شرعیِ آن.

دو احتمال در معنای عنوان بحث (ترجمه پذیری و ترجمه ناپذیری قرآن مجید) وجود دارد:

1. مشروعیت و عدم مشروعیت آن باشد؛

در آغاز تاریخ اسلام زیادی از علما ترجمه را مشروع نمی‌دانستند؛ زیرا میان مسلمانان و کلام وحی جدایی می‌افتد. امروزه نیز برخی طرفدار همین نظریه هستند؛ مانند: محمد رشید رضا، شیخ محمد عبده، شیخ محمود شلتوت (به منع ترجمه فتوا داده‌اند).

برخی ترجمة قرآن در با یک شرط جائز می‌دانند و آن شرط این است که متن عربی قرآن نیز همراه ترجمه چاپ شده و با هم باشد نه جداگانه (برای تفسیر قرآن منعی وجود ندارد). چون ترجمه نوعی تفسیر محسوب می‌شود؛ لذا فتوا به جواز ترجمه نیز صادر شد.

2. امکان انتقال معنا و پیام به زبان دیگر (مقالة حاضر همین بحث را پی می‌گیرد).

ترجمه پذیری یا ناپذیری قرآن، دو بُعد دارد:

1. برگردان متن از جهت خواندن (فهم متن) ؛

2. برگردان متن از جهت درک متن مبدأ و انتقال آن به زبان مقصد (فهماندن متن) .

نکته: فهم متن مهمتر از فهماندن متن است.

مترجمه ممکن است زبان مبدأ را خوب بفهمد ولی نتواند خوب بفهماند و انتقال دهد؛ لذا دو سؤال اساسی مطرح است:

سؤال اول: آیا درک صحیح زبان قرآن امکان‌پذیر است؟

سؤال دوم: آیا تفاوت‌های زبان وحی با زبان بشری مانع انتقال آن از طریق ترجمه می‌شود یا خیر؟

پاسخ سؤال اول: (ویژگی‌های کلام وحی)

زبان قرآن:

1. رسولان با زبان قوم خود با مردم سخن گفته و آنان را تعلیم داده‌اند؛ لذا قرآن عربی است.

2. پیامبر اسلام، وظیفة تبیین و تفسیر این کلام را نیز داشت؛

نکته: یکی از مهمترین تفاوت‌های قرآن با دیگر متون، زبان وحی بودن قرآن است، که مسیحیان نسبت به کُتُب مقدّسشان چنین اعتقادی ندارند؛ لذا برای مترجم قرآن چند پیش‌فرض وجود دارد:

1. محتوای قرآن وحیانی است؛

2. حروف، واژگان و ترکیباتِ آن نیز وحیانی و مقدّس است؛

3. ترتیب آیات نیز توقیفی است.

اثبات وحیانی بودن آن: (از چند راه قابل اثبات است)

1. از طریق آیات قرآن: خدا قرآن را از تحریف حفظ می‌کند.[1]

2. اعجاز قرآن از نظر لفظ، محتوا، اعجاز عددی و ویژگی‌های آورندة آن. به چند دلیل:

1) تحدّی قرآن؛

2) در برخی از آیات واژة «قول» ، «قرائت» ، «تلاوت» و «ترتیل» بکار رفته است؛[2] که واژه‌های تکلّم و سخن گفتن‌اند.

3) تلاش زیاد پیامبر بر نوشتن و حفظ کردن قرآن توسط کاتبان و حافظان وحی.

انواع اعجاز قرآن:

1. اعجاز عددی: مثلاً تساوی کلمة «دنیا» و «آخرت» در قرآن، یا حرف قاف در سورة مبارکة«شوری(42)» و «ق(50)».

2. اعجاز محتوایی: دارای نمونه‌های فراوان است.

1) عدم وجود تناقض و ناهماهنگی؛ (اگر قرآن از نزد غیرخدا بود در آن اختلافات زیادی وجود داشد[3])

2) پیش‌گویی از حوادث آینده؛ (غلبة روم بعد از شکست سنگین[4])

3) بیان نکات علمی؛ (خلقت انسان و مراحل مختلف جنین[5])

4) وجود سبک‌های ساده و روان، و همچنین سبک‌های بسیار بلند و سنگین. (کی بُوَد «تَبـَّت یدا» مانند «یا أرضُ ابلِعِی»).

5) دارای اشارات، تمثیل، قوانین و احکام شریعیت، صنایع ادبی و... ، لذا خصوصیات فیزیکی خداوند[6] در آیات با زبان تمثیل بیان شده است.

3. اعجاز از جهت آورندة آن: (پیامبر اسلام اُمّی بود[7])

یوسف علی(مترجم قرآن به زبان انگلیسی) معتقد است که: «واژگان قرآن همانند پرتوی نور است که به رنگ‌های مختلف(رنگین‌کمان) درمی‌آید».

تفاسیر قرآن کریم:

نکته: پیامبر علاوه بر وظیفة تبلیغ دین، وظیفة تبیین و توضیح آیات قرآن را نیز بر عهده دارد.[8]

تفسیر در زبان عربی: «گشودن» ، «توضیح» و «شرح دادن» آمده است.

روش‌های تفسیر:

1. روش تفسیر تحلیلی(ترتیبی) ؛

2. روش تفسیر موضوعی(ترکیبی) .

نکته: قرآن به جهت وحیانی بودنِ خود، روشی متفاوت با روش تبیین دیگر متون عربی دارد؛ مثلاً روش تفسیر قرآن با روش تفسیر معلقات سبعه بسیار متفاوت است.

مثلاً اگر در تبیین قرآن، مفسّر یا مترجم توجه به مقولة تقدیم و تأخیر نداشته باشد، حتماً به مشکل مواجه خواهد شد.

«فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَی وَأصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ»[9] (توجه به ترجمه‌های مختلف، فقط به جهت بحث تقدیم و تأخیر)

خرمشاهی: آن‌گاه دعای او را اجابت کردیم، به او یحیی را بخشیدیم و همسرش را برای او شایسته گرداندیم.

برخی از ترجمه‌ها: ما هم درخواست او را پذیرفتیم و یحیی را به او بخشیدیم. همسرش را که نازا بود به صلاح درآوردیم.

کشف الحقایق: پس دعای زکریا را قبول نمودیم و بعد از آنکه وقت زاییدن عیالش منقضی شده بود و جفت او را زاینده گرداندیم، یحیی را به او بخشیدیم.

نتیجه: ترجمة قرآن، با ساختار و روش منحصر به فرد، امکان‌پذیر است، و باید پاکی، اخلاص و صفای دل برای مترجم و مفسّر فراموش نشود. با اطمینان می‌توان گفت: جنبه‌های مختلف اعجاز لفظی قرآن قابل انتقال در ترجمه نیست.